Święta Barbara - patronka górników, legenda i atrybuty

Święta Barbara to wczesnochrześcijańska męczennica z Nikomedii, znana z legendy o dziewczynie uwięzionej przez ojca w wieży i ściętej za wiarę. Patronką górników została, bo wzywano ją jako opiekunkę dobrej śmierci, a górnictwo od zawsze należało do zawodów, w których śmierć przychodzi nagle. W sztuce rozpoznaje się ją najłatwiej po wieży z trzema oknami, kielichu i mieczu.

Kim była święta Barbara - legenda z Nikomedii

O świętej Barbarze wiemy dużo, ale prawie wyłącznie z legend. Dokumenty dotyczące jej życia i śmierci nie zachowały się, a przekazy znamy ze średniowiecznych opracowań, opartych na tradycji ustnej. Kierowniczka działu edukacji Muzeum Śląskiego Beata Grochowska mówiła wprost, że wszystko, co o niej wiadomo, to legendy. Część historyków wątpi nawet, czy taka postać istniała.

W najczęściej powtarzanej wersji Barbara żyła na przełomie III i IV wieku w Nikomedii, na terenie dzisiejszej Turcji. Była córką zamożnego poganina Dioskura, który chcąc uchronić ją przed światem i przed chrześcijaństwem, zamknął ją w warownej wieży z dwoma oknami. Od jednego z nauczycieli dowiedziała się o nowej wierze i potajemnie przyjęła chrzest. Na znak wiary w Trójcę Świętą kazała wybić w wieży trzecie okno.

Gdy ojciec odkrył jej chrzest, poddał ją torturom, a potem wydał władzom rzymskim. Legenda mówi o kolejnych męczarniach, o Chrystusie, który leczył jej rany i udzielił jej Komunii przed śmiercią, wreszcie o ścięciu - według wielu wersji z ręki samego ojca. Dioskur miał zginąć zaraz potem od uderzenia pioruna. Za datę śmierci podaje się 4 grudnia 305 lub 306 roku.

Wersje różnią się nawet miejscem pochodzenia. Opis gotyckiego ołtarza w Bazylice Mariackiej w Gdańsku mówi, że Barbara pochodziła z Heliopolis, a chrześcijaństwo przyjęła w Nikomedii. Legenda nie jest więc jedną opowieścią, tylko rodziną podobnych historii.

Atrybuty świętej Barbary: wieża, kielich, miecz

Ikonografia świętej jest bardzo stała, dzięki czemu rozpoznanie jej na obrazie lub rzeźbie zwykle nie sprawia kłopotu. Najczęściej przedstawia się ją w królewskich szatach, w koronie i płaszczu, z jednym lub kilkoma atrybutami:

Atrybut	Co oznacza
Wieża z trzema oknami lub trzema kondygnacjami	Uwięzienie przez ojca; trzy okna to znak wiary w Trójcę Świętą
Kielich z hostią lub monstrancja	Komunia przyjęta przed śmiercią; Barbara jako patronka dobrej śmierci i umierających
Miecz	Narzędzie, którym została ścięta
Palma	Męczeństwo i zwycięstwo nad śmiercią
Korona i królewskie szaty	Najczęstszy sposób przedstawiania samej postaci

Wieża bywa przedstawiana jako mała budowla trzymana w dłoni albo jako wieża stojąca obok postaci. Kielich nawiązuje do przekonania, że Barbara modliła się, by nikt nie umierał bez sakramentów. W średniowieczu zaliczano ją do grona Czternastu Świętych Wspomożycieli, do których wierni zwracali się w szczególnych potrzebach.

Dlaczego święta Barbara jest patronką górników

Jednej pewnej odpowiedzi nie ma i źródła mówią o tym otwarcie. Najczęściej podaje się trzy wyjaśnienia:

Dobra śmierć. Barbara była patronką dobrej śmierci, czyli takiej, którą poprzedza spowiedź i sakramenty. Górnicy, narażeni na wypadki pod ziemią, modlili się właśnie o to. To wyjaśnienie podaje m.in. Muzeum Śląskie.
Rozstępująca się skała. W jednej z wersji legendy uciekająca przed ojcem Barbara znalazła schronienie w skale, która otworzyła się przed nią. Dla ludzi pracujących we wnętrzu ziemi to obraz szczególnie bliski.
Schronienie wśród górników. Według innego przekazu Barbara ukrywała się wśród ludzi wydobywających marmur w kamieniołomach, opiekowała się nimi i leczyła ich.

Ten sam motyw nagłej śmierci tłumaczy, dlaczego Barbara ma tak wielu podopiecznych. Biuletyn AGH wymienia wśród nich, poza górnikami, marynarzy, flisaków, ludwisarzy, artylerzystów, pracowników prochowni i arsenałów, saperów, strażaków, żołnierzy, a także architektów, murarzy i dekarzy. Wzywano ją też podczas burzy, pożaru i zarazy.

Na ziemiach polskich kult Barbary jest bardzo stary. Jej imię pod datą 4 grudnia zapisano w XI-wiecznym kalendarzu w modlitewniku Gertrudy, córki Mieszka II. Na Dolnym Śląsku w drugiej połowie XIII wieku stały co najmniej trzy kościoły jej imienia, a do końca XVIII wieku w Polsce naliczono 104 kościoły lub kaplice i 165 ołtarzy św. Barbary. Prawdziwy rozkwit kultu przyszedł jednak w XIX wieku, razem z przemysłem wydobywczym. Wtedy Barbara stała się centralną postacią Barbórki, święta górników.

Figury i kaplice św. Barbary w kopalniach

Kult nie ograniczał się do kopalń. Według Biuletynu AGH już w XIV wieku historycy doliczyli się na Śląsku 14 kościołów i kaplic św. Barbary, a świątynie jej imienia wznoszono najliczniej na Śląsku, w Małopolsce i na Pomorzu. Relikwie św. Barbary czczone są w Polsce m.in. w klasztorze kanoników regularnych w Czerwińsku, w katedrze w Pelplinie i w kościele św. Andrzeja w Krakowie.

W kopalniach węgla kamiennego wizerunek patronki był niemal obowiązkowy. Wisiał zwykle w cechowni, czyli sali, w której górnicy zbierali się przed zjazdem, czasem także pod ziemią. Przed zjazdem modlono się przed nim, po powrocie dziękowano za bezpieczny wyjazd. Kaplice pod ziemią były w kopalniach węgla rzadkością - częściej stawiano tam figurę albo obraz.

Kilka miejsc, gdzie ta tradycja jest dobrze udokumentowana:

Kopalnia soli Wieliczka - tu znajduje się najstarsza rzeźba św. Barbary w polskich podziemiach, datowana na 1689 rok.
Kopalnia Guido w Zabrzu - w 2015 roku udostępniono poziom 170 m nazwany Poziomem św. Barbary. Jego głównym punktem jest kaplica urządzona w kopalnianej komorze, ze współczesnym witrażem i rzeźbą świętej wykonanymi dla Muzeum Górnictwa Węglowego. Poświęcił ją metropolita katowicki abp Wiktor Skworc.
Tarnowskie Góry - Bractwo św. Barbary, związane z parafią św. Piotra i Pawła, prowadzi księgę dokumentującą kult od 1721 roku. Kaplicę przykościelną ukończono w 1730 roku.
AGH w Krakowie - posąg św. Barbary stanął na gmachu głównym w sierpniu 1939 roku, w styczniu 1940 roku Niemcy zrzucili go na bruk. Nowy posąg, autorstwa prof. Jana Sieka, poświęcił 17 czerwca 1999 roku Jan Paweł II.

Wraz z zamykaniem kopalń figury, obrazy i sztandary trafiają do kościołów parafialnych, izb pamięci i muzeów. O tym, jak górnicza pobożność odcisnęła się na śląskich świątyniach, piszemy w tekście o architekturze sakralnej Śląska.

Święta Barbara w sztuce - jak ją rozpoznać

Najlepszą lekcję ikonografii daje śląski zabytek. Poliptyk św. Barbary z 1447 roku powstał jako ołtarz główny kościoła św. Barbary we Wrocławiu i stał tam do 1879 roku. Od 1946 roku jest w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Środkowa tablica ma ok. 203 na 260 cm. W centrum stoi Barbara w bogatej szacie, trzymając wieżę z trzema oknami, między świętymi Feliksem i Adauktem. Wokół zachowały się cztery sceny z jej legendy: zniszczenie posągu bóstwa, ucieczka z wieży przez rozstępujący się mur, tortury w obecności ojca i droga na miejsce kaźni.

Autorstwo dzieła jest sporne. Część opracowań, w tym materiały do wrocławskiej wystawy „Migracje”, przypisuje je Wilhelmowi Kalteysenowi von Oche, inne mówią o anonimowym Mistrzu Ołtarza św. Barbary, zwanym też Wrocławskim Mistrzem z 1447 roku. Obie nazwy spotyka się w muzealnych opisach.

Drugi przykład to ołtarz św. Barbary z Bazyliki Mariackiej w Gdańsku, wykonany w latach 1480-1500 przez warsztat gdański na zamówienie bractwa czeladzi szewskiej. W centrum stoi figura świętej koronowanej przez dwa anioły, z mieczem w dłoni i wieżą obok, a skrzydła pokazują osiem scen z jej życia.

Kilka wskazówek, które pomagają w zwiedzaniu kościołów i muzeów:

Szukaj wieży - to atrybut, po którym Barbarę rozpoznaje się najczęściej; zwróć uwagę, czy ma trzy okna.
Kielich z hostią lub monstrancja to drugi typowy znak, związany z jej opieką nad umierającymi.
W cyklach scen zwykle powtarzają się: zamknięcie w wieży, wybicie trzeciego okna, ucieczka przez skałę, tortury i ścięcie przez ojca.
Jeśli obok postaci widać skrzyżowane młotki - pyrlik i żelazko - przedmiot pochodzi z kręgu górniczego; więcej o tym znaku w tekście o symbolach górniczych.

Najczęstsze pytania

Kiedy jest wspomnienie świętej Barbary?

4 grudnia. Tego dnia górnicy obchodzą Barbórkę, a Barbary - imieniny.

Czy święta Barbara naprawdę istniała?

Nie ma na to dowodów źródłowych. Wiedza o niej pochodzi z legend spisanych w średniowieczu, a historycy i muzealnicy podkreślają, że jej życiorys ma charakter legendarny.

Co trzyma święta Barbara na obrazach?

Najczęściej wieżę z trzema oknami, kielich z hostią i miecz, czasem palmę męczeństwa. Zwykle ma na głowie koronę.

Czyją patronką jest święta Barbara poza górnikami?

Między innymi marynarzy, flisaków, artylerzystów, saperów, strażaków, żołnierzy, architektów, murarzy i dekarzy, a także umierających. Łączy ich ryzyko nagłej śmierci.

Zdjęcie: Ołtarz św. Barbary z kościoła św. Barbary we Wrocławiu, 1447, Muzeum Narodowe w Warszawie. Autor: Wilhelm Kalteysen (Mistrz Ołtarza św. Barbary); reprodukcja Google Art Project, licencja Public domain (PD-Art, PD-old-100), Wikimedia Commons.

Święta Barbara - patronka górników. Legenda, atrybuty i wizerunki